Digitale autonomie: structurele investering noodzakelijk

Nederland kan alleen meer zeggenschap krijgen over zijn digitale toekomst als het structureel investeert in informaticaonderzoek, onderwijs en talent. Dat stelt ICT Research Platform Netherlands (IPN) in een nieuw rapport over digitale soevereiniteit dat gisteren in Den Haag werd gepresenteerd.

Digitale autonomie staat hoog op de politieke agenda. Nederland en Europa willen minder afhankelijk worden van buitenlandse technologie en grote internationale techbedrijven. Het debat gaat daarbij vaak over wetgeving, aanbestedingen en de keuze voor bestaande leveranciers. Volgens IPN begint echte digitale autonomie echter een laag dieper: bij de kennis om te begrijpen waarvan Nederland digitaal afhankelijk is en om technologie zelf te kunnen beoordelen, ontwikkelen en, wanneer dat nodig is, vervangen.

Maar digitale autonomie ontstaat niet met beleid, regelgeving en aanbestedingen alleen. Wie grip wil krijgen op software, data, AI, cloud, cybersecurity en digitale infrastructuur, moet begrijpen hoe deze systemen zijn opgebouwd, waar afhankelijkheden ontstaan en welke technische alternatieven daadwerkelijk beschikbaar zijn, zo stelden diverse ICT experts in Den Haag.

Nederlandse universiteiten en onderzoeksinstellingen spelen daarin een belangrijke rol. Informatici werken samen met andere disciplines om maatschappelijke behoeften te verbinden met technologische mogelijkheden. Zij ontwikkelen kennis op het gebied van onder meer software, kunstmatige intelligentie (AI), data, cloudtechnologie, cybersecurity en digitale infrastructuur. Daarnaast leiden universiteiten de mensen op die digitale afhankelijkheden kunnen herkennen en beheersbaar maken en betrouwbare alternatieven kunnen ontwikkelen.

“Digitale autonomie betekent niet automatisch dat Nederland alles zelf moet bouwen,” stelde Slinger Jansen, universitair hoofddocent aan de Universiteit Utrecht en medeorganisator van de bijeenkomst. “Maar we moeten wel zelfstandig kunnen begrijpen waarvan we afhankelijk zijn, welke risico’s dat oplevert en welke alternatieven werkelijk haalbaar zijn. Zonder onafhankelijke informaticakennis kunnen overheid en politiek die keuzes niet verantwoord maken.”

En die risico’s zijn er. Een pijnlijk incident trof het Internationaal Strafhof (International Criminal Court, ICC) in Den Haag. Persbureau AP meldde in mei 2025 dat hoofdaanklager Karim Khan geen toegang meer had tot zijn Outlook e-mail. Khan was op last van de regering Trump, die het ICC niet erkent, ‘losgekoppeld’ van Microsoft-diensten, maar benadrukte tegelijkertijd dat het de dienstverlening aan de ICC-organisatie ‘geen moment’ heeft stopgezet. Het Internationaal Strafhof ruilt Microsoft 365 nu in voor Open Desk, een Europees open source alternatief.

Bob Huisman (NS) vertelde dat het spoor er morgen voor dagen kan liggen, en dat daarvoor niet eens zo heel veel nodig is. “Iedereen praat maar over AI, maar ik maak mij meer zorgen over basale software waarmee gerommeld kan worden. Als de cloud uitvalt hebben we een probleem.”

Het bedrijfsleven leunt bijvoorbeeld enorm op de software van Microsoft, “wat heel betrouwbaar is en wat je ook niet zomaar even vervangt”.

Een panel met naast Jansen Jesse Six Dijkstra (Digitale Doetank) en Ratiba Zaid (Universiteit Utrecht) waarschuwde voor een te tolerante en afwachtende houding. Overheden, het bedrijfsleven en academie moeten ontwikkelingen niel afwachten, maar samenwerken om potentere gevaren te onderkennen en daarop anticiperen. Nu komt regulering pas op een later moment. Daarnaast worden we steeds vaker geconfronteerd met incidenten, zoals omvangrijke hacks.

In het nieuwe rapport waarschuwt IPN dat de huidige investeringen in informatica niet in verhouding staan tot het strategische belang van digitale technologie. Structurele financiering van informaticaonderzoek en -onderwijs is volgens het platform nodig om digitale afhankelijkheden systematisch in kaart te brengen, veilige en betrouwbare alternatieven voor buitenlandse platforms te ontwikkelen en een nationale data- en cloudstrategie technisch uitvoerbaar te maken.

Ook is investering nodig om voldoende wetenschappelijk en technisch talent op te leiden en publieke waarden als veiligheid, privacy, transparantie en democratische controle in digitale systemen te verankeren.

“Digitale autonomie is niet alleen een politieke ambitie, maar ook een kennis- en ontwerpvraagstuk,” zegt Marieke Huisman, hoogleraar aan de Universiteit Twente en voorzitter van IPN. “Als Nederland zeggenschap wil houden over zijn digitale toekomst, moet het ook investeren in de wetenschappelijke basis waarop die toekomst wordt gebouwd.”