Instagram, Grindr, Strava: studenten ontleden hoe platforms ons zelfbeeld, lichaam en gedrag sturen

Ondanks een gemiddelde schermtijd van ruim 6 uur per dag, zijn jongeren ook kritisch op platforms. In een nieuwe essaybundel ontleden studenten Communicatie en Creative Business de digitale wereld waarmee zij zelf zijn opgegroeid. De studenten analyseren de invloed van platforms op hun generatie en de samenleving – van fitnesstrends als ‘bulken’ (overmatig eten) op Instagram, tot wat Grindr met je zelfbeeld doet.

De studenten hebben deze essays geschreven na een vak over de platformsamenleving. Docent Reinhilde König besloot de beste essays uit te brengen in boekvorm. De essaybundel is vormgegeven en geïllustreerd door de studentenredactie van de Campus Creators.

De publicatie van kritisch studentenwerk is onlangs uitgebracht via het lectoraat Netwerkcultuur van de HvA (online beschikbaar). Lector Geert Lovink schreef, in kenmerkende stijl, het voorwoord: “Het is nog makkelijker om van het koningshuis af te komen, dan van Google en Microsoft.”

De essaybundel is ingedeeld in drie grote onderwerpen: verslaving, verleiding en vertrouwen.

Ongezonde lichaamstrend
In het deel ‘Verslaving’ is onder meer een essay te lezen van studente Assia el Hannaoui over de zichzelf versterkende ‘bulk-trend’ op Instagram. Dit is een fitnesshype, waarbij met name jongemannen extreem veel calorieën eten om zo snel mogelijk spiermassa op te bouwen. Wie eenmaal deze content bekijkt, komt er niet meer van los – alternatieven verdwijnen uit beeld. “Er ontstaat desinformatie die niet gezond of medisch onderbouwd is, maar toch gepromoot wordt,” aldus lector Pascal Wiggers, die Assia voor het essay heeft bevraagd.

Voor jonge mannen die een keer op fitnesstrends hebben gezocht, wordt het zo lastiger om een evenwichtig en gevarieerd beeld van fitness en lichaamsontwikkeling te krijgen, wat de bulk-trend steeds meer versterkt.

Bulktrend-Instagram_Mediamakers bundel
Social media en doping
Assia beschrijft ook dat nader onderzocht moet worden hoe social media bijdragen aan dopinggebruik in de sport, aangezien toenemende zorg bestaat hierover. De belangrijkste vraag is volgens haar hoe we in de toekomst deze digitale ‘bubbels’ kunnen doorbreken, en sociale media kunnen inzetten voor een gezondere en evenwichtigere benadering van lichaam en geest.

Instagram_poll_Mediamakers-essaybundel
Het is heel lastig om uit de filterbubbel van sociale media te komen. De beste manier is om willekeurig andere dingen te gaan kijken, of om je browser¬geschiedenis te wissen. Dat zijn allemaal dingen die je actief moet doen, want anders kom je niet los van wat je al hebt bekeken.
Pascal Wiggers_quote
Pascal Wiggers

Lector Responsible IT

Grindr: acceptatie en afwijzing
Student Bram Schot werpt een kritisch licht op Grindr; de populairste app voor mannen die seks hebben met mannen (MSM). Deze app richt zich op directe, seksuele ontmoetingen zonder langdurige verplichtingen. Door loca­tie-tracking zie je snel wie er in de buurt is, wat het proces veel sneller maakt dan ‘normaal’ daten. Bram beschrijft hoe Grindr de LHBTQ+-community gemak biedt, avontuur en een gemeenschapsgevoel.

Maar de anonimiteit van de app zorgt er ook voor dat mensen vaak directer zijn in hun opmer­kingen. En de app bevordert het lichaam­sideaal binnen de homo-gemeenschap, waarbij gespierd, slank en perfect vaak als de norm wordt gezien.

Bram Schot_CO+CB_HvA
Bevestiging en afwijzing
Het is deze ‘paradox of exposure’ die de app deels schadelijk maakt – het biedt je als gebruiker de kans om zichtbaar te zijn en reacties te krijgen, wat zorgt voor een dopamine-shot. Maar de app vergroot ook je kans op afwijzing, schaamte en kwetsende reacties.

Het triggert een constante tweestrijd: aan de ene kant wil je gezien worden, maar tegelijker­tijd ben je bang voor de emotionele schade die deze blootstelling met zich meebrengt. Bram ondersteunt deze constatering met verschillende wetenschappelijk bronnen.

Gebruikers kunnen in Grindr voorkeuren instellen waaraan een lichaam moet voldoen. Dit kan bijdragen aan een cultuur waarin alleen bepaalde vormen van het lichaam geaccepteerd worden. Student Bram testte dit en zag dit zelf terug door twee profielen aan te maken, één met een gespierd lichaam en één met een ‘normaal’ lichaam, waarbij dezelfde berichten werden gestuurd.

Grindr_essaybundel_Mediamakers
Strava: rennen in de prestatiemaatschappij
Student Lotte Endel dook in de hardloop-app Strava; die volgens haar ook exemplarisch is voor de prestatiemaatschappij. Uit wetenschappelijke studies blijkt dat gebruikers van Strava niet langer bewegen voor plezier, maar met hun activiteiten vooral willen voldoen aan de verwachting van hun vrienden en henzelf.

Lotte Endel_HvA
Uit een enquête onder Strava-gebruikers blijkt dat alleen 10 procent geen druk heeft gevoeld om harder te werken, als gevolg van prestaties van anderen, ruim 40 procent voelde juist sterke druk om harder te werken. In de Strava-termen wordt dit fenomeen ‘Strava-noia’ genoemd (afgeleid van paranoia): gebruikers worden nerveus door de doorlopende online confrontatie met concurrenten. Ze ervaren constante druk om betere tijden te behalen of langere routes af te leggen.

In Lotte’s essay en dat van anderen keren ook mediatheorieën terug, zoals het ‘panopticum’, dat filosoof Michel Foucault beschreef: alleen al het idee dat je bekeken kúnt worden, leidt ertoe dat mensen hun gedrag aanpassen.

Pinterest en menstruatie-apps
De bundel bevat verder nog heel uiteenlopende onderwerpen. Zo is te lezen hoe Pinterest gebruikers binnen twee dagen van inspiratie richting gesponsorde content loodst, met vooral gepersonaliseerde advertenties die koopgedrag actief aanjagen.

Een ander essay beschrijft wat Airbnb betekent voor Amsterdam: zo’n 10.000 woningen staan op het platform. Daarnaast analyseert een student hoe de werking van X ertoe leidt dat discussies verharden, en hoe politici ook hun taal veranderen en hun spreektijd anders benutten, omdat zij rekening houden met korte, deelbare clips.

Ook ChatGPT en TikTok worden nader bekeken, evenals menstruatie-apps die al je persoonlijke data vastleggen; van zoekgedrag tot medische klachten. Je informatie wordt ook doorverkocht.

Kortom: platforms sturen ons gedrag haast ongemerkt, maar de uitwerking is minder subtiel. Uiteindelijk verschuiven grotere mechanismen in de samenleving, en beïnvloeden ze ook hoe we denken. Een kritische blik daarop blijft daarom hard nodig.