Onderzoek Highberg: gemeentelijke verkiezingsprogramma’s vol digitale beloftes zonder budget

erUit een grootschalig onderzoek van Highberg, een toonaangevend Europees organisatieadviesbureau, blijkt dat digitalisering een prominente plek heeft in gemeentelijke verkiezingsprogramma’s, terwijl de financiële onderbouwing vaak ontbreekt.

Highberg analyseerde 170 verkiezingsprogramma’s in twaalf gemeenten verspreid over het land, van Amsterdam tot Kapelle, van Groningen tot Dronten. Het beeld is eenduidig. 79,4 procent van de partijen besteedt aandacht aan digitalisering, maar slechts een op de acht maakt daar budget voor vrij. Bij AI is het verschil tussen ambitie en investering nog groter. Minder dan de helft van de partijen noemt het onderwerp en slechts vier procent reserveert hiervoor middelen.

Op een schaal van 0 tot 5 scoort de concreetheid van digitaliseringsvoorstellen gemiddeld 2,10, net onder het midden. Voor AI is dat aanzienlijk lager, met 1,15. Ter vergelijking: een score van 1 staat voor vage intenties, terwijl een 3 aangeeft dat er concrete maatregelen zijn benoemd. De meeste partijen bevinden zich tussen deze waarden en formuleren hun plannen vooral als goede bedoelingen zonder duidelijke invulling.

Groot verschil tussen kleine en grote gemeenten
Het opvallendste patroon in het onderzoek is het verschil tussen grote en kleine gemeenten. In de vier grote steden, Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht, besteedt 86 procent van de partijen aandacht aan digitalisering en bijna 60 procent noemt AI. In deze steden gaan partijen concreet in op onderwerpen als algoritmeregisters, digitale soevereiniteit, ethische AI-commissies en wethouders digitalisering. Toch reserveert nog maar een op de vijf daadwerkelijk budget voor deze plannen.

In kleine gemeenten zoals Dronten, Kapelle en Westerveld ziet het beeld er anders uit. Digitalisering wordt er wel genoemd, 76 procent van de partijen besteedt er aandacht aan, maar vaak gaat het om eenvoudige zaken zoals het digitale loket of hulp bij DigiD. AI komt in slechts een op de vijf programma’s voor en er wordt nauwelijks budget gereserveerd. Een speciaal hoofdstuk in het programma over digitalisering of AI komt vrijwel nergens voor.

Het verschil is ook kwalitatief. Waar GroenLinks Amsterdam schrijft over het voorkomen van onnodige dataverzameling, een verbod op biometrische surveillance en publieke digitale infrastructuur, gaat het in Dronten over digitale weerbaarheid voor senioren. Waar de Rotterdamse VVD een AI-Gigafabriek bij de haven wil bouwen, vraagt de Kapelse ChristenUnie of de gemeente digitaal bereikbaar kan zijn voor mensen met een beperking. Beide zijn legitieme zorgen, het abstractieniveau en de beleidsmatige uitwerking liggen op een ander niveau.

Groningen scoort op het niveau van de vier grote steden. De verklaring ligt in de geplande AI-factory in de voormalige Niemeyerfabriek. Partijen van VVD tot GroenLinks-PvdA positioneren zich rond dat concrete project, elk met hun eigen accenten. Dit laat zien dat waar een concreet project bestaat, het politieke debat op gang komt. Zonder tastbaar aanknopingspunt blijft digitalisering voor veel partijen te abstract om in een verkiezingsprogramma uit te werken.

Aan de andere kant valt Enschede op door afwezigheid. Slechts 31 procent van de partijen noemt digitalisering daar, het laagste percentage in de steekproef. AI wordt door één partij op de zestien genoemd. De Enschedese programma’s richten zich op wonen, zorg en bestaanszekerheid. Digitalisering komt er niet aan te pas.

Verschillen tussen partijen
Groene en sociaal-liberale partijen scoren het hoogst in de aandacht voor digitalisering en AI in hun verkiezingsprogramma’s en in de mate waarin ze deze thema’s concreet uitwerken. Forum voor Democratie scoort opvallend hoog, met een eigen hoofdstuk over technologie, privacy en vrijheid in drie grote steden, terwijl de PVV het thema helemaal niet noemt. Binnen dezelfde politieke stroming lopen de scores bovendien sterk uiteen.

De manier waarop partijen over de twee thema’s spreken verschilt duidelijk. Digitalisering wordt vooral gepresenteerd als middel voor inclusie en betere dienstverlening, een positief verhaal. AI wordt daarentegen overwegend geframed als risico. Het dominante frame gaat over regulering en toezicht, niet over innovatie. Digitalisering wordt gezien als iets dat de gemeente moet doen, AI als iets waarvoor de gemeente moet oppassen.

Hierdoor ontstaat een blinde vlek. De potentiële bijdrage van AI aan inclusie en toegankelijkheid wordt door vrijwel geen partij geadresseerd. Evenmin stelt iemand de vraag wat het betekent als alleen grote gemeenten in staat zijn om AI verantwoord in te zetten. De digitale kloof tussen gemeenten, die zichtbaar wordt in de beschikbare data, wordt in geen enkel verkiezingsprogramma benoemd.

Erik de Ruiter, Consultant Data & AI bij Highberg, zegt: “Het opvallende van ons onderzoek is dat de kernvraag niet is of partijen digitalisering belangrijk vinden. Dat doen de meeste wel. De echte vraag is of die aandacht ook na de verkiezingen overeind blijft. Zonder budgetten en concrete maatregelen dreigt digitalisering het thema te blijven dat iedereen noemt en bijna niemand prioriteert. Uit 170 programma’s blijkt dat de portemonnee vaak dicht blijft.”