[Podcast] Nienke Venema: “Zonder journalistiek die de macht controleert, kan een democratie niet functioneren”

Er is meer nieuws dan ooit. Meer kanalen, meer meningen, meer bereik. Maar achter die overvloed schuilt een ongemakkelijke realiteit: het geld stroomt steeds minder naar de makers van het nieuws en steeds meer naar de platformen waar het wordt geconsumeerd. Volgens cijfers van het Commissariaat voor de Media gaat ongeveer 80 procent van de digitale advertentie-inkomsten naar grote techbedrijven.

In Made in Europe zegt Nienke Venema, directeur-bestuurder van Stichting Democratie & Media, dat deze verschuiving niet alleen het verdienmodel raakt, maar de werking van de democratie zelf. “Het gaat om wie de informatie-infrastructuur controleert en wie bepaalt wat zichtbaar wordt.”

Een sterk medialandschap, maar geen vanzelfsprekendheid

Nederland beschikt nog altijd over een relatief robuust medialandschap. Een stevige publieke omroep, krachtige private titels en redactiestatuten die onafhankelijkheid waarborgen.
Juist daarom zit de kwetsbaarheid niet in de zichtbare bovenlaag, maar in de onderliggende economische en technologische structuur. Advertentie-inkomsten verschuiven naar mondiale platformen, distributie loopt via algoritmes en de directe relatie tussen redactie en publiek wordt dunner.

AI verandert de spelregels

Met de opkomst van generatieve AI komt daar een nieuwe dynamiek bij. Steeds vaker krijgen gebruikers informatie via chatbots en AI-overzichten, zonder dat ze nog naar nieuwswebsites doorklikken. Dat ondermijnt niet alleen het verdienmodel, maar verschuift ook verantwoordelijkheid.
Een krant kan worden aangesproken op fouten. Maar wie corrigeert een AI-systeem dat onjuiste informatie verspreidt? En wie bepaalt welke bronnen zichtbaar zijn en welke verdwijnen in de samenvatting?

Van sectorprobleem naar systeemvraag

Volgens Venema is dit geen klassiek mediadebat meer. Media en technologie zijn inmiddels verweven. Regulering waar machtsconcentraties ontstaan is nodig, maar net zo belangrijk is innovatiebeleid. In de gezamenlijke brandbrief die eind vorig jaar werd verstuurd, pleitte de sector voor geïntegreerd beleid waarin informatie wordt erkend als strategische infrastructuur.
Dat betekent niet alleen beschermen wat er is, maar ook nadenken over wat ontbreekt.

De vraag die nu op tafel ligt

Als informatie net zo cruciaal is als energie of telecom, moet Europa dan niet ook investeren in eigen infrastructuur? Welke rol moeten de publieke omroepen daarin spelen? En hoe voorkom je dat journalistiek afhankelijk blijft van systemen waarover zij geen controle heeft?
In de aflevering gaat Venema in op die vragen en op wat er nodig is om het Nederlandse informatielandschap weerbaarder te maken.

Luister nu

De nieuwe aflevering van Made in Europe met Nienke Venema is nu te beluisteren in je favoriete podcast-app, waaronder Spotify.

Over de auteur: Reinjan Prakke is Podcastmaker bij Airborne Network