[Podcast] Jon Roozenbeek: “Desinformatie werkt als een virus – je kunt er ook weerstand tegen opbouwen”

Hoe beschermen we ons tegen een informatieoorlog die we niet zien aankomen? In Made in Europe spreekt Jon Roozenbeek, universitair docent aan de Universiteit van Cambridge en auteur van The Psychology of Misinformation, over wat desinformatie met samenlevingen doet en hoe we er mentaal weerbaarder tegen kunnen worden.

“Desinformatie is besmettelijk,” zegt Jon. “Maar net als bij een virus kun je mensen er ook tegen inenten.”

Oekraïne als laboratorium

Roozenbeek onderzocht de rol van propaganda in Oost-Oekraïne al vóór de Russische invasie. Oekraïne was eigenlijk patient zero; het laboratorium waar nieuwe desinformatie-technieken werden getest.

Hij zag hoe Rusland sinds 2014 experimenteerde met verhalen die wantrouwen zaaiden tussen Oekraïners zelf. Het ging minder om overtuigen, meer om verdelen. Door complottheorieën en emotioneel geladen verhalen werd de samenleving uit elkaar getrokken.

Volgens Roozenbeek is dat precies het gevaar van desinformatie: niet dat het mensen massaal van mening verandert, maar dat het spanningen vergroot. “Desinformatie radicaliseert eerder bestaande standpunten dan dat het nieuwe creëert” aldus Roozenbeek.

De economie van misleiding

Wat ooit een ideologisch wapen was, is nu een commerciële markt geworden. Je kunt vandaag de dag gewoon likes, volgers en complete botlegers kopen. Voor een paar tientjes koop je duizenden nepaccounts.

Die industrie voedt een parallelle economie waarin aandacht te koop is en misleiding winstgevend wordt. Het is niet langer alleen geopolitiek – het is business.

Het probleem groeit bovendien onzichtbaar. “Naar schatting bestaat een kwart van al het internetverkeer uit zogenaamde bad bots; programma’s die misbruik maken van algoritmes,” zegt hij.

En nu AI steeds beter menselijke activiteit nabootst, wordt het bijna onmogelijk om nog te zien wat echt is.

Inenten tegen manipulatie

Roozenbeek deed uitgebreid onderzoek naar het toepassen van de ‘inentingstheorie’ (inoculation theory) op hedendaagse problemen. Met deze methode maken ze mensen weerbaar door ze van tevoren bloot te stellen aan milde vormen van misleiding. Zoals een vaccin een verzwakte ziektekiem gebruikt om immuniteit op te bouwen, kun je mentale antistoffen kweken tegen desinformatie, legt hij uit.

Die aanpak werkt. Zijn team bouwde educatieve games zoals Harmony Square en korte video’s met Google die miljoenen mensen bereikten. “We leerden mensen de technieken herkennen; het gebruik van angst, drogredenen of valse autoriteit. Als je die patronen eenmaal doorziet, ben je beter beschermd.”

Weerbaarheid boven censuur

Volgens Roozenbeek moeten we niet alleen vertrouwen op contentmoderatie door techbedrijven. “Moderatie is soms nodig, maar het kan snel doorschieten,” zegt hij. Uiteindelijk draait het om vertrouwen. Als mensen het idee krijgen dat je meningen censureert, tast dat institutioneel vertrouwen aan. Weerbaarheid is volgens hem duurzamer. Je kunt niet alles filteren wat misleidend is, maar je kunt mensen wel leren herkennen wanneer ze worden gemanipuleerd.

Kritisch denken als vaardigheid

Zijn belangrijkste advies? Leer jonge generaties om open te blijven denken. Het gaat niet om onderscheid maken tussen goed en fout nieuws. Het gaat om de houding waarmee je informatie benadert. Als je bereid bent te luisteren naar iets waar je het niet mee eens bent, bouw je mentale veerkracht op.

Luister nu

De nieuwe aflevering van Made in Europe met Jon Roozenbeek is nu te beluisteren in je favoriete podcast-app, waaronder Spotify.